Τα παραμύθια του Βέμπερ: Πώς ο καπιταλισμός ΔΕΝ γεννήθηκε από τον προτεσταντισμό

-Πόσες φορές έχουμε ακούσει την περίφημη θεωρία του Μαξ Βέμπερ ότι τάχα «ο καπιταλισμός γεννήθηκε από την προτεσταντική ηθική»; Ότι η εργατικότητα, η αποταμίευση και η πειθαρχία του καλβινισμού έφτιαξαν το πνεύμα που χρειαζόταν για να ξεκινήσει η νεότερη οικονομία;

Ακούγεται ωραίο, αλλά είναι όλο λάθος. 

Η θεωρία του Βέμπερ είναι ιδεαλιστική, αντιστρέφει την πραγματικότητα και κρύβει τον πραγματικό ταξικό χαρακτήρα του καπιταλισμού.

---

1. Η μεγάλη αντιστροφή: όταν το κάρο μπαίνει μπροστά από τα βόδια

• Ο Βέμπερ μας λέει: πρώτα οι άνθρωποι πίστεψαν στον Θεό με «προτεσταντικό τρόπο» και μετά άρχισαν να δημιουργούν τον καπιταλισμό.
• Ο Μαρξ μάς λέει: πρώτα αλλάζουν οι υλικές σχέσεις παραγωγής, και μετά η ιδεολογία τις ακολουθεί.

Η ιστορία δείχνει ότι ο Βέμπερ γύρισε το πράγμα ανάποδα. Ο καπιταλισμός δεν γεννήθηκε επειδή κάποιοι πίστεψαν στην αξία της δουλειάς· γεννήθηκε από την ανάπτυξη του εμπορίου, τις αγορές, την τραπεζική ενασχόληση, την αποικιοκρατία και –ας μην το ξεχνάμε– την πρωταρχική συσσώρευση, δηλαδή την πιο ωμή βία.

---

2. Τα ιστορικά παραδείγματα που «καίνε» τη θεωρία του Βέμπερ

Καθολική Ιταλία: ο καπιταλισμός πριν τον Λούθηρο

Πολύ πριν ο Λούθηρος καρφώσει τις 95 θέσεις του στη Βιτεμβέργη, η Φλωρεντία, η Γένοβα και η Βενετία είχαν ήδη τράπεζες, εμπορικές δημοκρατίες και μορφές αστικής εξουσίας. Όλα αυτά σε καθολικό πλαίσιο.

Γαλλία: η πιο «αστική» επανάσταση σε καθολικό έδαφος

Η Γαλλική Επανάσταση (1789) έφερε στο προσκήνιο την αστική τάξη και γκρέμισε τη φεουδαρχία. Ούτε προτεσταντισμός, ούτε Καλβίνος: καθαρό καθολικό υπόβαθρο, αλλά με υλικές συνθήκες που ωθούσαν στην αστική επανάσταση.

Ο ΤΑΞΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ: Η Μαρξιστική θεώρηση

Ο μαρξισμός υπογραμμίζει τον ταξικό χαρακτήρα του δικαίου. Το σύστημα των νομικών κανόνων που υπάρχουν σε μια δοσμένη ταξική κοινωνία και οι αντίστοιχοι σ' αυτούς νομικοί θεσμοί αποτελούν το νομικό εποικοδόμημα, πάνω σε μια ορισμένη βάση παραγωγικών σχέσεων. Κυρίαρχο δίκαιο σε μια δοσμένη κοινωνία είναι η θέληση της κυρίαρχης τάξης. Η θέληση, αν είναι κρατική, πρέπει να εκφραστεί σαν νόμος που καθιερώνεται από την πολιτική εξουσία. Το δίκαιο προϋποθέτει την ύπαρξη κράτους. Το δίκαιο είναι ανίσχυρο χωρίς μηχανισμό ικανό να καταναγκάσει στην τήρηση των κανόνων δικαίου και αντίστροφα το κράτος στην εκπλήρωση των λειτουργιών του στηρίζεται σε ορισμένους κανόνες του δικαίου. Το δίκαιο δεν μπορεί να έχει διαφορετικό ταξικό χαρακτήρα από ό,τι το συγκεκριμένο κράτος. Το δίκαιο εκφράζει πραγματικές κοινωνικές σχέσεις, σχέσεις ιδιοκτησίας. 

Ο Μαρξ στον "πρόλογο της κριτικής της πολιτικής οικονομίας" γράφει: "Σε μια ορισμένη βαθμίδα της εξέλιξής τους οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας έρχονται σε αντίθεση με τις υπάρχουσες παραγωγικές σχέσεις ή - πράγμα που αποτελεί μονάχα τη νομική γι' αυτό έκφρασή του - με τις σχέσεις ιδιοκτησίας, μέσα στις οποίες έχει κινηθεί ως τώρα". Απ' αυτό φυσικά δεν πρέπει να συμπεράνουμε ότι οι νομικές σχέσεις ταυτίζονται με τις παραγωγικές σχέσεις. Οχι, οι νομικές σχέσεις είναι το αντικαθρέφτισμα των παραγωγικών σχέσεων σε νόμους, νομικούς κανόνες, σε κρατικές πράξεις. Το δίκαιο σε όλες τις ανταγωνιστικές κοινωνίες εκφράζει και κατοχυρώνει τις σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής, κατοχυρώνει και εκφράζει τη δικτατορία ορισμένης τάξης, τον καθοδηγητικό της ρόλο στην κοινωνία. 

Τους κανόνες του δικαίου τους υπερασπίζει, τους φρουρεί η πραγματική δύναμη του κράτους με ολόκληρο τον καταναγκαστικό μηχανισμό της, με το μηχανισμό που έχει υλικές ιδιότητες. Ο μακρύς δρόμος της ιστορικής εξέλιξης του δικαίου επιβεβαιώνει και αποδεικνύει την ορθότητα της μαρξιστικής ταξικής υλιστικής ερμηνείας του. Ως την εποχή των ταξικών κοινωνικών διακρίσεων ίσχυαν οι κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς, τα έθιμα, που όμως αντίθετα από το δίκαιο εξέφραζαν τη βούληση όλων των μελών της Κοινωνίας και βασίζονταν στην κοινωνική ιδιοκτησία.

Φρίντριχ Ενγκελς: «ΓΙΑ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ»

Το έργο αυτό του Ενγκελς για το ζήτημα της κατοικίας γράφτηκε με τη μορφή σειράς άρθρων που ξεκίνησαν να δημοσιεύονται το 1872 στο περιοδικό «Der Volksstaat» (Λαϊκό Κράτος). Ποια είναι άραγε η σημασία τους;

Οπως τονίζει ο Ενγκελς, η σημασία αυτού του έργου δεν είναι τόσο η αντιπαράθεση με κάποιον Α. Μίλμπεργκερ (καθηγητή ιατρικής στη Βιρτεμβέργη), που τα άρθρα του στο «Der Volksstaat» και οι προυντονικές τους απόψεις στάθηκαν η αφορμή για την απάντηση του Ενγκελς, ούτε η αντιπαράθεση με τον Προυντόν, του οποίου οι θεωρίες είχαν απαντηθεί προ πολλού από τον Μαρξ και τον Ενγκελς. Ούτε ήταν τόσο το θέμα της απάντησης στη «φιλανθρωπική - αστική αντίληψη» του κυρίου Εμίλ Ζαξ, που από τη δική του σκοπιά είχε εμπλακεί στη συζήτηση.

Στην απάντηση του ερωτήματος «Για ποιο λόγο να καταπολεμήσουμε ξανά ένα πεθαμένο αντίπαλο με την ανατύπωση αυτών των άρθρων;», ο Ενγκελς αναδεικνύει την ανάγκη αντιπαράθεσης με όλες τις απόψεις που έτειναν στη μικροαστική αυταπάτη και το μικροσυμφέρον για αναχαίτιση - συγκράτηση της καπιταλιστικής ανάπτυξης και των επιπτώσεών της. Επισημαίνει το επαναστατικό στοιχείο που πυροδοτεί αυτή η ανάπτυξη, σε αντιπαράθεση με τα μικροαστικά κλαψουρίσματα για τα δεινά που πράγματι επιφέρει, επισημαίνει πως είναι αδύνατο να αναχαιτιστεί ο καπιταλισμός. Οι απόψεις που καλλιεργούσαν την αντίληψη ότι μπορεί να συγκρατηθεί η καπιταλιστική ανάπτυξη χαρακτηρίζονται από τον Ενγκελς αντιδραστικές. Στιγματίζεται ιδιαίτερα η επίδραση αυτών των αντιλήψεων μέσα στις γραμμές του εργατικού κόμματος:

Η μαρξιστική αντίληψη για τις καπιταλιστικές κρίσεις

Η καπιταλιστική κρίση που ξέσπασε στη χώρα μας αλλά και σε ένα μεγάλο κομμάτι του καπιταλιστικού κόσμου, φέρνει στην επιφάνεια μια σειρά θεωρητικά ζητήματα για τον χαρακτήρα των κρίσεων, για το αναπόφευκτο τους, για τον τρόπο ξεπεράσματος από το ίδιο το σύστημα και κυρίως για τη στάση απέναντι της όσων παλεύουν για την επαναστατική ανατροπή της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας και την εγκαθίδρυση της νέας κοινωνίας της σοσιαλιστικής.

Δυστυχώς μια πρώτη παρατήρηση είναι πως σε διάφορες πολιτικές δυνάμεις αλλά και μεμονωμένους αγωνιστές της αριστεράς, λείπει η θεωρητική πυξίδα για την αντιμετώπιση της σημερινής κατάστασης. Λείπει δηλαδή η στήριξη στην μαρξιστικολενινιστική θεωρία για τις καπιταλιστικές κρίσεις η οποία στο όνομα του «μεταμοντέρνου» αλλά και της «ενασχόλησης με το καινούργιο», της «πάλης ενάντια στο δογματισμό» κ.α πετιέται «στα αζήτητα»! Και όμως ιστορικά έχει επιβεβαιωθεί όλα αυτά τα χρόνια τόσο μέσα από τις συνηθισμένες κυκλικές κρίσεις του συστήματος όσο και με τις γενικές. Στο παρόν άρθρο θα φέρουμε στην επιφάνεια, μέσα από τα έργα των Μαρξ-Ενγκελς-Λένιν και Στάλιν, μια σειρά ζητήματα που αφορούν τις καπιταλιστικές κρίσεις, πιστεύοντας ότι αποτελούν αθάνατη θεωρητική κληρονομιά για τους αγωνιστές του σήμερα.

1. Το πρώτο μεγάλο ζήτημα αφορά τις αιτίες των καπιταλιστικών κρίσεων. Σήμερα γίνεται συνειδητή προσπάθεια αυτές να αποκρυφτούν, να εμφανιστούν π.χ ως αιτία της κρίσης τα ελλείμματα και το δημόσιο χρέος. Όμως η κρίση είναι γέννημα-θρέμμα του καπιταλιστικού συστήματος. Είναι αποτέλεσμα της βασικής αντίθεσης, αυτής μεταξύ της κοινωνικής παραγωγής και της καπιταλιστικής ιδιοποίησης. Εδώ να σημειώσουμε ορισμένα γενικότερα ζητήματα: Η κοινωνική παραγωγή δεν είναι παρά το μέσο για να αυξάνει η αξία του κεφαλαίου. Το κεφάλαιο προσπαθεί να επεκτείνει απεριόριστα την παραγωγή για ν’ αυξήσει όσο το δυνατόν περισσότερο την υπεραξία, όπως και την αξία του κεφαλαίου (συσσώρευση). Εκείνο που σπρώχνει τους καπιταλιστές να επεκτείνουν την παραγωγή τους και να ανυψώσουν την παραγωγικότητα της εργασίας πάνω στη βάση μιας ανύψωσης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου είναι η πτώση του μέσου ποσοστού του κέρδους, που η ίδια είναι αποτέλεσμα της αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου.

ΜΑΡΞ, ΕΝΓΚΕΛΣ- Η ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΡΩΜΗ

ΜΑΡΞ, ΕΝΓΚΕΛΣ- Η ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΡΩΜΗ by ALBA ROSSA on Scribd

Κάποιες παρατηρήσεις του Φ.Ένγκελς για τον «αριστερό κυβερνητισμό»

"...Το χειρότερο που µπορεί να συµβεί στον ηγέτη ενός ακραίου κόµµατος είναι να αναγκαστεί να αναλάβει τη διακυβέρνηση σε µια εποχή όπου το κίνηµα δεν είναι ακόµη ώριµο για την κυριαρχία της τάξης που εκπροσωπεί και για την εφαρµογή των µέτρων που απαιτεί η κυριαρχία αυτής της τάξης. Εκείνο που μπορεί να κάνει, δεν εξαρτάται από τη θέλησή του, αλλά από το σηµείο στο οποίο έχει φτάσει η αντίθεση των διάφορων τάξεων και από το βαθµό ανάπτυξης των υλικών συνθηκών ύπαρξης, των σχέσεων παραγωγής και κυκλοφορίας, πάνω στον οποίο στηρίζεται ο κάθε φορά βαθµός ανάπτυξης των ταξικών αντιθέσεων. Εκείνο που πρέπει να κάνει, εκείνο που απαιτεί απ' αυτόν το κόµµα του, ούτε αυτό εξαρτάται απ' αυτόν, αλλά ούτε κι από το βαθµό ανάπτυξης της ταξικής πάλης και των όρων της.

Συνδέεται µε τις µέχρι τώρα θεωρίες και διεκδικήσεις του, που κι αυτές δεν προέρχονται από τη θέση των κοινωνικών τάξεων µεταξύ τους αυτή τη στιγµή και από τη λίγο πολύ τυχαία κατάσταση των σχέσεων παραγωγής και κυκλοφορίας αυτή τη στιγµή, αλλά από την ευρύτερη ή στενότερη αντίληψή του για τα γενικά αποτελέσµατα του κοινωνικού και πολιτικού κινήµατος. Βρίσκεται, έτσι, αναγκαστικά σε ένα άλυτο δίληµµα: Εκείνο που μπορεί να κάνει, έρχεται σε αντίθεση µε ολόκληρη την ως τώρα στάση του, τις αρχές του και τα άµεσα συµφέροντα του κόµµατός του. Εκείνο που πρέπει να κάνει, δεν µπορεί να γίνει.

Είναι, µε λίγα λόγια, αναγκασµένος να εκπροσωπεί όχι το κόµµα του και την τάξη του, αλλά εκείνη την τάξη για την κυριαρχία της οποίας είναι ακριβώς ώριµο το κίνηµα.

Κάποιες χρήσιμες συμβουλές από τον Φ.Ένγκελς

[...]
Από την μια μεριά εξαιτίας της πλεονεκτικής αυτής θέσης, από την άλλη, εξαιτίας των νησιωτικών ιδιομορφιών του αγγλικού και εξαιτίας της άγριας καταπίεσης του γαλλικού κινήματος, οι γερμανοί εργάτες βρίσκονται για την ώρα στην πρωτοπορεία της προλεταριακής πάλης. Για πόσο καιρό ακόμη θα τους αφήσουν τα γεγονότα σε αυτή την τιμητική θέση, δεν μπορούμε να το προβλέψουμε. Όσο όμως την κατέχουν, ας ελπίσουμε πως θα ανταποκρίνονται σε αυτήν όπως πρέπει. Γι’αυτό χρειάζεται διπλασιασμός των προσπαθειών σε όλους τους τομείς της πάλης και της ζύμωσης.

Οι ηγέτες ιδιαίτερα έχουν το καθήκον να διαφωτίζονται όλο και πιο πολύ για τα θεωρητικά ζητήματα, να απελευθερώνονται όλο και περισσότερο από την επιρροή ξεπερασμένων φράεων που ανήκουν στην παλιά κοσμοθεωρία και να μην ξεχνούν ούτε στιγμή ότι ο σοσιαλισμός, από την στιγμή που έγινε επιστήμη, θέλει και να αντιμετωπίζεται σαν επιστήμη, δηλαδή να μελετιέται.
Πρέπει η όλο και πιο σαφής αντίληψη που έχει αποκτηθεί με τέτοιον τρόπο να διαδωθεί με ακόμη μεγαλύτερο ζήλο στις μάζες των εργατών, να συσπειρώνεται όλο και περισσότερο η οργάνωση του κόμματος και των συνδικάτων.

[...]

Ο Ενγκελς στον Στάρκεμπουργκ

Λονδίνο, 25 του Γενάρη 1894

Αξιότιμε κύριε,

Ιδού η απάντηση στα ερωτήματά σας!

1. Με τις οικονομικές σχέσεις, που τις θεωρούμε σαν καθοριστική βάση της ιστορίας της κοινωνίας, εννοούμε τον τρόπο που οι άνθρωποι μιας ορισμένης κοινωνίας παράγουν τα μέσα συντήρησής τους κι ανταλλάσσουν μεταξύ τους τα προϊόντα (εφόσον υπάρχει καταμερισμός της εργασίας). Δηλαδή, εδώ περιλαμβάνεται ολόκληρη η τεχνική της παραγωγής και των μεταφορών. Η τεχνική αυτή κατά την αντίληψή μας καθορίζει επίσης τον τρόπο της ανταλλαγής καθώς και της διανομής των προϊόντων και, επομένως, ύστερα από τη διάλυση της κοινωνίας των γενών, καθορίζει και το διαχωρισμό των τάξεων, επομένως και τις σχέσεις κυριαρχίας και υποδούλωσης, επομένως και το κράτος, την πολιτική, το δίκαιο, κτλ. Ακόμα, στις οικονομικές σχέσεις περιλαβαίνεται και η γεωγραφική βάση που πάνω της ξετυλίγονται αυτές οι σχέσεις, και τα πραγματικά κληρονομημένα υπολείμματα από προηγούμενα στάδια ανάπτυξης που διατηρήθηκαν, συχνά μόνο από παράδοση ή με τη δύναμη της αδράνειας, και επίσης περιλαβαίνεται φυσικά και το περιβάλλον που περιβάλλει απ' τα έξω την κοινωνική αυτή μορφή.

Αν η τεχνική, όπως λέτε, εξαρτιέται στο μεγαλύτερό της μέρος από την κατάσταση της επιστήμης, πολύ περισσότερο ακόμα εξαρτιέται η επιστήμη από την κατάσταση και τις ανάγκες της τεχνικής. Οταν η κοινωνία έχει μια τεχνική ανάγκη, η ανάγκη αυτή προωθεί την επιστήμη περισσότερο από δέκα πανεπιστήμια. Ολη η υδροστατική (Τορικέλι κτλ.) γεννήθηκε από την ανάγκη να ρυθμιστούν οι ορεινοί χείμαρροι στην Ιταλία το XVI και XVII αιώνα. Για τον ηλεκτρισμό ξέρουμε κάτι το θετικό μόνο αφότου ανακαλύφθηκε η δυνατότητα της τεχνικής εφαρμογής του. Στη Γερμανία όμως έχουν δυστυχώς συνηθίσει να γράφουν την ιστορία των επιστημών έτσι σαν να είχαν πέσει οι επιστήμες απ' τον ουρανό.

Ερωταποκρίσεις: Τι είναι το προλεταριάτο;

Οι απαντήσεις του
Φρίντριχ Ένγκελς

Ερώτηση 7η: Τι είναι το προλεταριάτο;
-Απάντηση: Προλεταριάτο είναι εκείνη η κοινωνική τάξη που ζει αποκλειστικά από την εργασία της και όχι από το κέρδος από κάποιο κεφάλαιο. Επομένως η τάξη εκείνη, της οποίας η ευτυχία ή η δυστυχία, η ζωή ή ο θάνατος εξαρτώνται από την οικονομική συγκυρία, με μια λέξη από τις διακυμάνσεις του ανταγωνισμού.

Ερώτηση 8η: Δηλαδή οι προλετάριοι δεν υπήρχαν πάντα;
-Απάντηση: Οχι πάντα. Φτωχές και εργαζόμενες τάξεις υπήρχαν πάντα και συνήθως οι εργαζόμενοι ήταν σχεδόν πάντα φτωχοί. Οι προλετάριοι δεν υπήρχαν πάντα, όπως και ο ανταγωνισμός δεν ήταν πάντα ελεύθερος.

Ερώτηση 10η: Ποια η διαφορά του προλετάριου από το δούλο;
-Απάντηση: Ο δούλος έχει πουληθεί μια για πάντα. Ο προλετάριος είναι αναγκασμένος από μόνος του να πουλά τον εαυτό του καθημερινά και κάθε ώρα. Ο δούλος αποτελεί ιδιοκτησία ενός αφεντικού και γι’ αυτό η ύπαρξη του δούλου, όσο μίζερη και αν είναι, είναι εξασφαλισμένη. Ο προλετάριος, μπορούμε να πούμε, είναι δούλος όλης της αστικής τάξης και όχι ενός αφεντικού και γι’ αυτό η ύπαρξή του δεν είναι εξασφαλισμένη όταν κανείς δεν αγοράζει την εργασία του, όταν κανείς δεν έχει ανάγκη την εργασία του. Ο δούλος θεωρείται αντικείμενο και όχι μέλος της αστικής κοινωνίας. Ο προλετάριος αναγνωρίζεται ως προσωπικότητα, ως μέλος της αστικής κοινωνίας. Συνεπώς η ύπαρξη του δούλου μπορεί να είναι πιο ανεκτή από του προλετάριου, αλλά ο τελευταίος βρίσκεται σε ανώτερο επίπεδο ανάπτυξης. Ο δούλος απελευθερώνεται με το να γίνει προλετάριος και απ’ όλες τις σχέσεις ιδιοκτησίας καταργεί μόνο τη σχέση της δουλείας. Ο προλετάριος μπορεί να απελευθερωθεί μόνο εάν καταργήσει την ιδιοκτησία γενικά.