Ναι, αλλά οι μουλάδες...

Οι τελευταίες εξελίξεις, αλλά και οι συζητήσεις που φουντώνουν σήμερα με αφορμή την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τις απειλές ενάντια στο Ιράν, καθώς και τη διαρκή πίεση προς χώρες όπως η Κούβα, η Κολομβία και το Μεξικό, δεν είναι ούτε μεμονωμένα περιστατικά ούτε «παρεξηγήσεις» της διεθνούς πολιτικής. Αντίθετα, αποτελούν κομμάτια ενός ευρύτερου παζλ, στο οποίο το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά, ανάλογα με το ποιος έχει την ισχύ και ποιος όχι.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο επανέρχονται δύο θεμελιώδη ερωτήματα: Ισχύει το διεθνές δίκαιο για όλους ή μόνο για όσους δεν μπορούν να το παραβιάσουν; Και ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει ποια κυβέρνηση θα έχει μια χώρα; Οι λαοί ή οι ιμπεριαλιστές;

Το παρόν κείμενο επιχειρεί να απαντήσει καθαρά και χωρίς υπεκφυγές. Πρώτον, ότι το διεθνές δίκαιο ισχύει για τα κράτη, ανεξάρτητα από το αν μας αρέσουν ή όχι οι κυβερνήσεις τους. Και δεύτερον, ότι το ποια κυβέρνηση ή ποιο πολιτικό σύστημα θα έχει μια χώρα είναι αποκλειστικό δικαίωμα του λαού της και κανενός άλλου.

Το διεθνές δίκαιο δεν είναι «à la carte»

Το διεθνές δίκαιο δημιουργήθηκε για να βάλει όρια στη δύναμη, όχι για να τη νομιμοποιεί. Η βασική του αρχή είναι απλή: όλα τα κράτη είναι νομικά ίσα. Δεν υπάρχουν κράτη «πρώτης» και «δεύτερης» κατηγορίας, τουλάχιστον στα χαρτιά. Αυτή η αρχή κατοχυρώθηκε ρητά με τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ μετά τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ακριβώς για να αποτραπεί η αυθαιρεσία των ισχυρών.

Στην πράξη, όμως, βλέπουμε συχνά το αντίθετο. Το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται σαν μενού: κρατάμε ό,τι μας βολεύει και αγνοούμε ό,τι μας περιορίζει. Αν μια κυβέρνηση είναι «φιλική», τότε γίνεται σεβαστή η κυριαρχία της. Αν είναι «εχθρική», τότε ξαφνικά εμφανίζονται θεωρίες περί «παρέμβασης», «αλλαγής καθεστώτος» ή «εξαγωγής δημοκρατίας».

Όμως το διεθνές δίκαιο δεν αναγνωρίζει κυβερνήσεις με βάση την ιδεολογία τους ή τις συμμαχίες τους. Αναγνωρίζει κράτη. Το κράτος της Βενεζουέλας, του Ιράν ή της Κούβας δεν παύει να υπάρχει επειδή η κυβέρνησή του δεν αρέσει στην Ουάσινγκτον ή στις Βρυξέλλες. Τα σύνορά του, η κυριαρχία του και η πολιτική του ανεξαρτησία παραμένουν νομικά κατοχυρωμένα. 

Κράτη, όχι κυβερνήσεις

Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση που συχνά «ξεχνιέται» σκόπιμα. Το διεθνές δίκαιο αφορά τα κράτη, όχι τις κυβερνήσεις τους. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν – με εκλογές, με εξεγέρσεις, ακόμη και με πραξικοπήματα. Το κράτος, όμως, παραμένει.

Αν το διεθνές δίκαιο ίσχυε μόνο για κυβερνήσεις που θεωρούνται «νόμιμες» ή «δημοκρατικές» από τις μεγάλες δυνάμεις, τότε θα είχαμε ένα διεθνές χάος χωρίς κανόνες. Κάθε ισχυρό κράτος θα μπορούσε να κηρύσσει παράνομη μια κυβέρνηση που δεν του αρέσει και να επεμβαίνει στρατιωτικά ή πολιτικά στο όνομα της «τάξης».

Αυτό ακριβώς είδαμε στο Ιράκ το 2003, όταν μια ολόκληρη χώρα διαλύθηκε στο όνομα ανύπαρκτων όπλων μαζικής καταστροφής. Το είδαμε στη Λιβύη, όπου η «ανθρωπιστική επέμβαση» άφησε πίσω της ένα αποτυχημένο κράτος. Το είδαμε στη Χιλή το 1973, όταν μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση ανατράπηκε με ξένη στήριξη. 

Η κρατική κυριαρχία και η μη επέμβαση

Η αρχή της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι θεμέλιο του διεθνούς συστήματος. Χωρίς αυτήν, καμία χώρα –ιδιαίτερα οι μικρές και αδύναμες– δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής.

Κυρώσεις που στραγγαλίζουν ολόκληρους λαούς, οικονομικοί αποκλεισμοί, χρηματοδότηση αντιπολιτευτικών ομάδων, απειλές στρατιωτικής δράσης ή απαγωγές πολιτικών ηγετών δεν είναι «ήπιες πιέσεις». Είναι μορφές επέμβασης. Και μάλιστα επέμβασης που συχνά τιμωρεί τους απλούς ανθρώπους, όχι τις ελίτ.

Η Κούβα ζει πάνω από εξήντα χρόνια υπό αποκλεισμό. Το Ιράν υπόκειται σε κυρώσεις που επηρεάζουν φάρμακα, τρόφιμα και βασικές υποδομές. Η Βενεζουέλα αντιμετωπίζει οικονομικό πόλεμο που βαθαίνει την κοινωνική κρίση. Όλα αυτά γίνονται στο όνομα της «δημοκρατίας», αλλά με τίμημα τη ζωή και την αξιοπρέπεια εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η αυτοδιάθεση των λαών: δικαίωμα, όχι χάρη

Η αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών δεν είναι αφηρημένη ιδέα. Είναι κατάκτηση που κερδήθηκε με αίμα, μέσα από αντι-αποικιακούς αγώνες και κοινωνικά κινήματα. Σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο: ότι κάθε λαός έχει το δικαίωμα να αποφασίζει μόνος του για το πολιτικό του σύστημα, την οικονομική του πορεία και τις διεθνείς του συμμαχίες.

Όταν ένας λαός ψηφίζει «λάθος», σύμφωνα με τα κριτήρια της "συλλογικής δύσης", τότε η ψήφος του αμφισβητείται. Όταν επιλέγει έναν δρόμο ανεξαρτησίας, τότε χαρακτηρίζεται «απειλή». Αυτό δεν είναι σεβασμός στη δημοκρατία· είναι περιφρόνηση της λαϊκής βούλησης.

Οι λαοί της Λατινικής Αμερικής γνωρίζουν καλά αυτή την πραγματικότητα. Από τη Γουατεμάλα μέχρι τη Χιλή και από τη Νικαράγουα μέχρι τη Βενεζουέλα, η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα εξωτερικών παρεμβάσεων που ανέτρεψαν κυβερνήσεις επειδή τόλμησαν να ακολουθήσουν ανεξάρτητη πορεία. 

Κριτική στις κυβερνήσεις, όχι επιβολή από τα έξω

Ας είμαστε ξεκάθαροι: το να υπερασπίζεται κανείς την κυριαρχία και την αυτοδιάθεση ενός λαού δεν σημαίνει ότι εγκρίνει κάθε πράξη της κυβέρνησής του. Η κριτική στις κυβερνήσεις είναι θεμιτή και αναγκαία. Άλλο, όμως, η κριτική και άλλο η επιβολή.

Εδώ χρειάζεται μια απολύτως καθαρή διάκριση. Όταν έχουμε άμεση παραβίαση της εθνικής κυριαρχίας ενός κράτους —όταν υπάρχει απειλή στρατιωτικής επέμβασης, οικονομικός στραγγαλισμός, απαγωγές πολιτικών ηγετών ή ανοιχτή υπονόμευση— τότε δεν είναι δυνατό να μετατοπίζουμε τη συζήτηση στο αν ο Βιντέλα ήταν δικτάτορας, αν ο Μαδούρο είναι διεφθαρμένος ή στο αν οι Ιρανές φορούν μαντήλες. Αυτά τα ζητήματα, όσο σοβαρά κι αν είναι, δεν αναιρούν ούτε νομιμοποιούν την παραβίαση της κρατικής κυριαρχίας. Είναι απλά μια εντελώς διαφορετική συζήτηση.

Όταν ένα κράτος δέχεται επίθεση ή επέμβαση, το πρώτο και βασικό ζήτημα είναι το ίδιο το δικαίωμά του να υπάρχει και να αποφασίζει χωρίς εξωτερικό καταναγκασμό. Αν αυτό το δικαίωμα καταρρεύσει, τότε καμία συζήτηση για δημοκρατία, δικαιώματα ή ελευθερίες δεν έχει πραγματικό νόημα, γιατί όλα θα καθορίζονται από τη βούληση του ισχυρότερου.

Όταν η αλλαγή κυβέρνησης γίνεται στόχος εξωτερικής πολιτικής, τότε δεν μιλάμε για δημοκρατία αλλά για επιβολή. Και η επιβολή, ακόμη και όταν ντύνεται με «καλές προθέσεις», καταλήγει σχεδόν πάντα σε τραγωδίες.

Ένα απλό ερώτημα: θα τα δεχόμασταν αυτά στην Ευρώπη;

Για να γίνει πιο καθαρό το μέτρο της υποκρισίας, αρκεί να θέσουμε ένα απλό ερώτημα: θα θεωρούσαμε αποδεκτό να συμβούν στην Ευρώπη όσα θεωρούνται «θεμιτά» όταν αφορούν χώρες της Λατινικής Αμερικής ή της Μέσης Ανατολής;

Αν μια μεγάλη δύναμη απειλούσε στρατιωτικά την Ιταλία επειδή δεν της αρέσει η κυβέρνησή της, θα μιλούσαμε για «προώθηση της δημοκρατίας» ή για ωμή επέμβαση; Αν επιβαλλόταν οικονομικός αποκλεισμός στη Γαλλία επειδή οι πολίτες της ψήφισαν «λάθος», θα το θεωρούσαμε θεμιτό μέσο πίεσης ή συλλογική τιμωρία ενός λαού;

Αν κάποιος απήγαγε ή συνέλαβε τον πρωθυπουργό μιας ευρωπαϊκής χώρας στο εξωτερικό, θα συζητούσαμε για το αν ήταν «διεφθαρμένος» ή «αυταρχικός», ή θα μιλούσαμε ξεκάθαρα για κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου;

Κανείς δεν θα δεχόταν τέτοιες ενέργειες ως «φυσιολογικές» όταν αφορούν κράτη της Ευρώπης. Και αυτό ακριβώς αποκαλύπτει το πρόβλημα: δεν είναι ότι το διεθνές δίκαιο ερμηνεύεται διαφορετικά· είναι ότι δεν εφαρμόζεται ισότιμα.

Όταν πρόκειται για χώρες του "παγκόσμιου βορρά" ή της "συλλογικής δύσης", η κυριαρχία θεωρείται αυτονόητη και απαραβίαστη. Όταν πρόκειται για χώρες του "παγκόσμιου νότου", μετατρέπεται σε διαπραγματεύσιμο μέγεθος. Αυτή η διπλή λογική δεν είναι απλώς άδικη· είναι επικίνδυνη, γιατί υπονομεύει το ίδιο το θεμέλιο της διεθνούς τάξης.

Οι συνέπειες της επιλεκτικής εφαρμογής του δικαίου

Όσο το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά, τόσο θα αποδυναμώνεται. Όσο οι ιμπεριαλιστές παραβιάζουν τους κανόνες χωρίς συνέπειες, τόσο οι αδύναμοι θα αναζητούν άλλους τρόπους άμυνας. Αυτό οδηγεί σε έναν κόσμο πιο επικίνδυνο, πιο ασταθή και πιο άδικο.

Η υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου δεν είναι αφηρημένη νομική συζήτηση. Είναι ζήτημα ειρήνης, ασφάλειας και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Συμπέρασμα

Το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να ισχύει μόνο όταν μας συμφέρει. Αν ισχύει, πρέπει να ισχύει για όλους. Και αν δεν ισχύει για όλους, τότε στην πραγματικότητα δεν ισχύει για κανέναν.

Το ποια κυβέρνηση θα έχει μια χώρα είναι υπόθεση του λαού της. Όχι των πρεσβειών, όχι των στρατηγείων, όχι των πολυεθνικών. Η υπεράσπιση αυτής της αρχής δεν είναι ιδεολογική εμμονή· είναι στοιχειώδης προϋπόθεση για έναν κόσμο όπου το δίκαιο δεν θα ταυτίζεται με τη δύναμη.

Υπόμνημα: Βασικά άρθρα του διεθνούς δικαίου

_________
Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ

• Άρθρο 1§2: Αναγνώριση της αρχής της αυτοδιάθεσης των λαών.
• Άρθρο 2§1: Κυριαρχική ισότητα όλων των κρατών.
• Άρθρο 2§4: Απαγόρευση της απειλής ή χρήσης βίας.
• Άρθρο 2§7: Απαγόρευση επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών.

Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (1966)

• Άρθρο 1: Δικαίωμα όλων των λαών στην αυτοδιάθεση.

Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (1966)

• Άρθρο 1: Επιβεβαίωση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης και ελεύθερης διάθεσης των φυσικών πόρων.

Διακήρυξη του ΟΗΕ για τις Αρχές του Διεθνούς Δικαίου (1970)
Αρχή της μη επέμβασης και του σεβασμού της πολιτικής ανεξαρτησίας των κρατών.