"Φιλελεύθερη δημοκρατία", μια αντίφαση εν τοις όροις

Η έννοια της «φιλελεύθερης δημοκρατίας» έχει γίνει σήμερα ένα από τα πιο συχνά επαναλαμβανόμενα αξιώματα της δυτικής πολιτικής κουλτούρας. Εντούτοις, αν εξετάσουμε τη φιλοσοφική και πολιτειακή βάση του όρου, αναδεικνύονται βαθιές αντιφάσεις που αφορούν την ίδια την έννοια της δημοκρατίας. Το παρόν άρθρο επιχειρεί να αναδείξει γιατί οι θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας—ισονομία, ισοψηφία και αρχή της πλειοψηφίας—συγκρούονται με τους θεσμούς και τις πρακτικές που χαρακτηρίζουν τις φιλελεύθερες δημοκρατίες, κυρίως στη Δύση. Και για να το έχουμε καθαρό, εδώ θα μιλήσουμε αποκλειστικά για τον πολιτικό, και όχι τον οικονομικό φιλελευθερισμό.

Η ουσία της δημοκρατίας

Η δημοκρατία, είναι ένα απλό πολίτευμα που βασίζεται σε τρεις βασικές αρχές: την ισονομία, την ισοψηφία και την αρχή της πλειοψηφίας. Αν αυτές οι αρχές εφαρμόζονται με συνέπεια, τότε έχουμε μια πραγματικά δημοκρατική κοινωνία, ανεξάρτητα από το πόσο «έξυπνες» ή «ηθικές» θεωρούνται οι αποφάσεις της πλειοψηφίας. Το κεντρικό ζήτημα της δημοκρατίας δεν είναι το ποιο είναι το σωστό ή το λάθος, ούτε η προστασία κάποιας μειοψηφίας (αν και αυτό το εξασφαλίζει ήδη η ισονομία), αλλά το ποιός έχει το δικαίωμα να αποφασίζει. Οτιδήποτε αποστερεί από την πλειοψηφία το τελικό δικαίωμα λήψης αποφάσεων, παραβιάζει τη δημοκρατία.

Ισονομία σημαίνει ότι οι νόμοι εφαρμόζονται σε όλους το ίδιο, ανεξαρτήτως θέσης ή δύναμης. Ισοψηφία σημαίνει ότι η ψήφος κάθε πολίτη μετράει ακριβώς το ίδιο. Η αρχή της πλειοψηφίας διασφαλίζει ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται σύμφωνα με τη βούληση της πλειοψηφίας, χωρίς αυτή να περιορίζεται αυθαίρετα από μικρές ή «πεφωτισμένες» μειοψηφίες.

Ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία: θεμελιώδης αντίφαση

Ο φιλελευθερισμός, ως πολιτειακή και ιδεολογική κατεύθυνση, εστιάζει κυρίως στην προστασία συγκεκριμένων δικαιωμάτων των ατόμων ("ατομικά δικαιώματα", λες και τα άτομα δεν είναι κοινωνικοί δρώντες) και στην εξασφάλιση σταθερότητας των οικονομικών και κοινωνικών ελίτ ("σταθερές κυβερνήσεις"). Αυτό δημιουργεί μια θεμελιώδη αντίφαση με τις αρχές της δημοκρατίας:

1. Προνομιακή αξία της μειοψηφίας: Ο φιλελευθερισμός θεωρεί ότι ορισμένα δικαιώματα της μειοψηφίας είναι υπέρτερα και πρέπει να προστατεύονται ακόμα και αν η πλειοψηφία διαφωνεί με την ύπαρξη τους. Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την ισονομία και την ισοψηφία.

2. Ολιγαρχική διαχείριση εξουσίας: Σε φιλελεύθερα καθεστώτα, η πλειοψηφία συχνά περιορίζεται από θεσμούς που ελέγχονται από οικονομικές ή πολιτικές ελίτ. Τέτοιες δομές, ενώ παρουσιάζονται ως δημοκρατικές, στην πραγματικότητα μετατρέπουν τη διακυβέρνηση σε «ανταγωνισμό ελίτ», όπως παραδέχονται ακόμη και θεωρητικοί του φιλελευθερισμού όπως ο Σουμπέτερ.

3. Αποκοπή από την πλειοψηφία: Ιστορικά, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες περιορίζουν τη συμμετοχή: Αρχικά δικαίωμα ψήφου είχαν μόνο οι κατόχοι ακίνητης ιδιοκτησίας, οι γυναίκες απέκτησαν δικαιώματα πολύ αργότερα, και οι μειονότητες όπως οι Μαύροι στις ΗΠΑ και η Νότια Αφρική αποκλείονταν συστηματικά. Αυτό δείχνει ότι η φιλελεύθερη θεώρηση είναι δομικά ασύμβατη με τη δημοκρατία.

Ο φιλελευθερισμός περιορίζει θεσμικά την πλειοψηφία

Ακόμη και καθαρά θεωρητικά, ο φιλελευθερισμός επιδιώκει να θεσμοθετήσει περιορισμούς στα δικαιώματα της πλειοψηφίας.

Θεσμοί όπως δικαστική "ανεξαρτησία" (ανεξάρτητη δηλαδή από την λαϊκή κρίση), εκτελεστική εξουσία με εκτεταμένες αρμοδιότητες και εκλογικά συστήματα που επιτρέπουν κυβερνήσεις μειοψηφίας, αποσκοπούν να περιορίσουν την κυριαρχία της πλειοψηφίας, θεωρώντας ότι έτσι προστατεύεται η «σωστή» διακυβέρνηση. Αντίθετα, μια δημοκρατία οφείλει να θεσμοθετεί μηχανισμούς που κατοχυρώνουν την άσκηση των δικαιωμάτων της πλειοψηφίας και την ανακλητότητα των αντιπροσώπων της.

Παραδείγματα σύγχρονης «φιλελεύθερης» δημοκρατίας

Στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, οι θεσμοί αποδεικνύουν τη διάτρητη φύση της φιλελεύθερης δημοκρατίας, πολύ πρόχειρα παραδείγματα:

• Ελλάδα: Η κυβέρνηση Παπαδήμου και η αγνόηση του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος του 2011 δείχνουν ότι η πλειοψηφία μπορεί να παρακαμφθεί, ενώ οι "τεχνοκράτες" ελέγχουν κρίσιμες αποφάσεις.

• ΗΠΑ: Το Electoral College επιτρέπει την εκλογή προέδρων μειοψηφίας, οι μη ψηφοφόροι (μετανάστες) μετρούν στον υπολογισμό εκπροσώπων, και ο πρόεδρος μπορεί να παρακάμψει θεσμούς όπως το Κογκρέσο ή ακόμη και δικαστικές αποφάσεις.

Αυτές οι παραβιάσεις των θεμελιωδών αρχών της δημοκρατίας καθιστούν σαφές ότι οι θεσμοί της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν εφαρμόζουν την ισονομία, την ισοψηφία και την αρχή της πλειοψηφίας.

Θεσμική και όχι ουσιαστική προσέγγιση

Η ανάλυση της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν πρέπει να περιορίζεται σε οικονομικές ή κοινωνικές ανισότητες, όσο σημαντικές και αν είναι. Το πρόβλημα βρίσκεται ΚΑΙ στο θεσμικό επίπεδο. Οι θεσμοί είναι διάτρητοι και επιτρέπουν σε μειοψηφίες και ελίτ να παρακάμπτουν τη βούληση της πλειοψηφίας. Ακόμη και αν οι πολίτες είχαν τις καλύτερες προθέσεις, οι δομές της φιλελεύθερης δημοκρατίας ακυρώνουν ουσιαστικά τη συμμετοχή τους.

Αντίθετα, συστήματα που θέτουν την πλειοψηφία στο κέντρο της διακυβέρνησης, ακόμα και αν θεωρούνται «αυταρχικά» από τη δυτική οπτική, πληρούν τις βασικές προϋποθέσεις της δημοκρατίας: ισονομία, ισοψηφία, αρχή της πλειοψηφίας. Η ΕΣΣΔ, η Κίνα και η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, παρά τα προβλήματα τους, είχαν θεσμούς συμμετοχικής εκπροσώπησης και ανακλητότητας που η Δύση δεν αναγνωρίζει ή αποσιωπά.

Η παραπλανητική εξαγωγή της «δημοκρατίας»

Η προβολή των ΗΠΑ ως «πρότυπο δημοκρατίας» προς μίμηση είναι ιστορικά και θεσμικά αβάσιμη:

• Η νομιμοποίηση της πολιτικής γίνεται κυρίως μέσω μηχανισμών ελίτ, όχι μέσω ουσιαστικής συμμετοχής της πλειοψηφίας.

• Η εκλογική διαδικασία συχνά οδηγεί σε κυβερνήσεις μειοψηφίας και παρακάμπτει την πραγματική ισοψηφία.

• Η παράκαμψη θεσμών από τον εκλεγμένο πρόεδρο υπονομεύει την ανακλητότητα και τον έλεγχο εξουσιών.

Αντίστοιχα, η Δύση επιβάλλει διεθνώς αυτή την εικόνα «δημοκρατίας» ως πρότυπο, ενώ στην πράξη οι θεσμοί δεν εξασφαλίζουν τις βασικές αρχές της δημοκρατίας.

Ο φιλελευθερισμός ως ιστορικός αναχρονισμός

Ιστορικά, ο φιλελευθερισμός είχε νόημα στις πρώτες φάσεις της ανόδου της αστικής τάξης: περιορίστηκαν οι εξουσίες της φεουδαρχικής αριστοκρατίας, δόθηκαν δικαιώματα στην ανερχόμενη αστική τάξη και δημιουργήθηκε σταθερότητα στις νέες κοινωνικές ιεραρχίες. Σήμερα, η αρχική του λειτουργία δεν έχει νόημα: η παλιά αριστοκρατία έχει ενσωματωθεί πλήρως στην οικονομική ελίτ, ενώ οι περιορισμοί που επιβάλλει η φιλελεύθερη δημοκρατία στην πλειοψηφία, λειτουργούν εναντίον των ίδιων των δημοκρατικών αρχών.

Η κρίση νομιμοποίησης

Η σύγχρονη Δύση αντιμετωπίζει θεσμική κρίση:

• Η συμμετοχή στις εκλογές μειώνεται δραματικά, συχνά κάτω από 50%.

• Ο πολίτης συνειδητοποιεί ότι η ψήφος του δεν επηρεάζει ουσιαστικά αποφάσεις κρίσιμων θεσμών.

• Το κόστος της λειτουργίας αυτών των μηχανισμών είναι τεράστιο, ενώ η απόδοση τους σε όρους ουσιαστικής δημοκρατίας είναι ελάχιστη.

Η κρίση αυτή οδηγεί σε κοινωνική απογοήτευση, αποχή και γενικευμένη δυσπιστία, ενισχύοντας την αντίληψη ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι θεσμικά και ουσιαστικά μια παραπλανητική έννοια.

Συμπέρασμα

Η "φιλελεύθερη δημοκρατία", όπως εφαρμόζεται στη Δύση, δεν είναι δημοκρατία με τα αντικειμενικά κριτήρια της δημοκρατίας: ισονομία, ισοψηφία και αρχή της πλειοψηφίας. Είναι ένα σύστημα που προστατεύει τις ελίτ και τις οικονομικές-κοινωνικές μειοψηφίες, παρακάμπτει τη βούληση της πλειοψηφίας και συχνά αγνοεί το αποτέλεσμα εκλογών ή δημοψηφισμάτων. Ιστορικά και θεσμικά, ο φιλελευθερισμός υπήρξε χρήσιμος ως μηχανισμός μετάβασης σε νέα οικονομικά και κοινωνικά συστήματα, αλλά σήμερα αποτελεί αναχρονισμό και εμπόδιο για την δημοκρατία.

Η δημοκρατία απαιτεί την αναγνώριση της πλειοψηφίας ως τελικού κριτή, την πλήρη ισονομία και ισοψηφία. Οτιδήποτε περιορίζει αυτά τα θεμελιώδη κριτήρια, όσο «φιλελεύθερο» και αν αυτοαποκαλείται, δεν είναι δημοκρατία. Η προβολή των ΗΠΑ και των δυτικών "φιλελεύθερων" συστημάτων ως «προτύπων δημοκρατίας» είναι θεσμικά αβάσιμη και ιδεολογικά παραπλανητική.

Σε τελική ανάλυση, η δημοκρατία δεν μπορεί να βρίσκεται υπό κηδεμονία ούτε να εφαρμόζεται μερικώς. Ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. Και αν εξετάσουμε με ψυχρή θεσμική ματιά τα "φιλελεύθερα" δυτικά καθεστώτα, η απάντηση είναι σαφής: η δημοκρατία υπάρχει μόνο στη ρητορική τους, ενώ θεσμικά ο όρος "φιλελεύθερη δημοκρατία" παραμένει μια αντίφαση εν τοις όροις.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

1. Joseph Schumpeter, Capitalism, Socialism and Democracy, 1942.

2. Karl Marx, Critique of the Gotha Program, 1875.

3. Alexis de Tocqueville, Democracy in America, 1835.

4. Giovanni Sartori, Democracy: A Comparative Study of Conceptual Models, 1987.

5. Pierre-Joseph Proudhon, The Principle of Federation, 1863.

6. Hans Kelsen, General Theory of Law and State, 1945.

7. Norberto Bobbio, Liberalism and Democracy, 1990.

8. Hannah Arendt, On Revolution, 1963.

9. Michael Hardt & Antonio Negri, Empire, 2000.

10. Perry Anderson, Lineages of the Absolutist State, 1974.